Verslag Politiek Café Mark Rutte

dinsdag 16 maart 2004

Staatssecretaris Mark Rutte was afgelopen woensdag 10 maart te gast in het Politiek Café van de VVD-Leiden.

Mark Rutte ging in zijn spreekbeurt eerst in op de hervorming van de sociale zekerheid. Hij wees erop dat de concurrentiepositie van Nederland ten opzichte van Duitsland, Engeland en België is uitgehold door loonstijgingen in 2001 en 2002. Door onder meer de inflatie was er een relatieve verslechtering van 5% . Zoals bekend is er sprake van vergrijzing en ontgroening van de samenleving. De huidige groep van 2,2 miljoen 65-plussers zal over tien jaar zijn uitgebreid tot circa 4 miljoen 65-plussers. Tegelijkertijd komen er minder jonge mensen bij en daardoor daalt het aantal werkenden. Wat is er in die situatie nodig? Allereerst moeten we de lonen matigen: tot in 2005 moeten we ze op hetzelfde niveau houden. Vervolgens moeten er meer vrouwen gaan werken: slechts 54% van de vrouwen die kunnen werken werken ook daadwerkelijk. Verder moeten we ervoor zorgen dat mensen langer werken dan nu het geval is. In de huidige situatie namelijk werkt van de mensen boven de 55 slechts 35%, d.w.z. ??n op de drie. Dit komt door de regelingen voor vervroegde uittreding en prepensioen. Dat kan niet zo blijven want het is onbetaalbaar.

Circa 1,7 miljoen mensen zitten momenteel langs de kant, ofwel in de bijstand ofwel in de WAO. In Rutte's aanpak om hierin verandering te brengen blijven de uitkeringen zoals ze zijn, maar worden mensen w?l gestimuleerd om een baan te vinden. In het verleden lag de nadruk immers teveel op het op tijd uitbetalen van de uitkeringen. Sociale Diensten gingen er bovendien teveel van uit dat gevallen "onbemiddelbaar" zijn: ca 70-80%. Rutte heeft echter gezien dat er "wondertjes" mogelijk zijn, bijvoorbeeld bij allochtonen die toch aan de slag blijken te kunnen. Dat laatste is weer belangrijk voor de kinderen van die allochtonen om ze een ander perspectief op de Nederlandse samenleving te laten krijgen. In het geval van Melkert-banen moet het eindpunt een volledig betaalde baan zijn.

Kijkend door de bril van het liberalisme is het is van belang om aandacht te schenken aan de onbenutte kwaliteiten van de mensen: waar dromen ze van? Het liberalisme biedt hier meer perspectief dan andere politieke stromingen: het is immers van belang om de persoon centraal te stellen, bijvoorbeeld in de heel concrete vraag hoe iemand weer aan de slag komt. Het blijkt verschrikkelijk lastig om de hiervoor vereiste omslag in het denken te bereiken. Niettemin is het mogelijk om vastgeroeste denkpatronen te doorbreken. Mark Rutte geeft daarvan een voorbeeld uit zijn werkervaring bij Unilever. In dat bedrijf heerste de vaste opvatting dat de margarinemarkt met 70% aan zijn top was en niet verder zou kunnen groeien. Toch bleek die opvatting in de praktijk te kunnen worden gelogenstraft. Uiteindelijk kunnen met name de liberalen met een positief verhaal komen: de huidige markteconomische ontwikkeling en de totstandbrenging van een vernieuwde Bijstandswet.

Rutte ging vervolgens ook in op de VVD als partij. De VVD heeft naar zijn mening potentieel om veel groter te worden. Zijn stelling is gebaseerd op de resultaten van de stemwijzer bij de verkiezingen: als iedereen wiens beleidsvoorkeuren aansluiten op het VVD-programma ook daadwerkelijk op de VVD zou stemmen, zou de VVD de premier van Nederland kunnen leveren. Rutte stelt nadrukkelijk dat hij g??n fusie met D'66 nastreeft. Hij is er ook g??n voorstander van om de VVD te laten opgaan in een brede volkspartij samen met de PvdA. Wel vraagt hij zich af wat er moet veranderen om de VVD te laten groeien. Volgens hem ligt de nadruk in de VVD-presentatie teveel op de inmiddels bekende thema's, zoals veiligheid en financi?le degelijkheid. Er zijn immers ook nieuwe belangrijke thema's zoals onderwijs, gezondheidszorg en de kwaliteit van de publieke dienstverlening. Dergelijke thema's zou de VVD beter voor het voetlicht moeten brengen, zoals volgens hem Bolkestein deed: Bolkestein vatte de discussie in termen die iedereen aansprak en kon begrijpen. Als derde probleem van de VVD stelde hij aan de orde dat de VVD een te rationele partij is: alleen feiten lijken een rol te spelen, terwijl het leven ook uit emotie bestaat. Rutte schetst een contrast met de PvdA door een zegswijze aan te halen: "De PvdA houdt veel van de mensheid, maar niet van mensen." VVD'ers daarentegen zijn volgens hem juist van nature heel sociaal.

Hierna konden er vragen worden gesteld.

• De eerste vraagsteller bracht naar voren dat elk thema eigenlijk liberaal is in de zin dat je er een liberale visie op zou kunnen projecteren. Rutte verduidelijkte naar aanleiding hiervan wat hijzelf had bedoeld: het probleem is dat de kiezer bepaalde thema's niet meer met de VVD associeert.
• De tweede vraagsteller opperde als huisman en als vrijwilliger dat het verhaal van Rutte wel om werk, werk en nog eens werk draait, maar dat hij er geen waardering voor vrijwilligerswerk in kon terugvinden. Rutte was het met de vraagsteller eens dat vrijwilligerswerk evenals het opvoeden van kinderen belangrijk is, maar vond daarentegen dat het wel met werk kan en moet worden gecombineerd.
• De derde vraagsteller, gemeenteraadslid Hans van Dam (SP), zag een gebrek aan democratische controle bij de nieuwe Bijstandswet. In reactie hierop stelde Rutte dat de Bijstandswet in de oude opzet volgens een declaratiestelsel werkte: de gemeente declareerde de kosten van verstrekte bijstandsuitkeringen bij het Rijk. In de tegenwoordige opzet heeft de gemeente er belang bij om strenger te zijn aan de poort. Zo wordt bijvoorbeeld in Amsterdam nu 60% van de aanvragen afgewezen. Er is geen sprake van een democratisch tekort, want de gemeenteraad controleert dit allemaal. Bovendien is de terugverdientijd minder dan een jaar: in het bedrijfsleven is het pas nodig procuratiebevoegdheid te vragen als de terugverdientijd minstens drie jaar is.
• Volgens VVD-raadslid Greetje van Gruting worden allerlei initiatieven zoals de Wet Poortwachter door Links om zeep geholpen. Zij vroeg Rutte nog eens uit te leggen hoe de vork in de steel zit. Rutte gaf prompt aan dit verzoek gevolg door uit te leggen dat het financi?le risico van de gemeente 100% is: als je het als gemeente slechter doet dan het landelijk model, ga je onderuit.
• In antwoord op de vraag hoe liberalen thema's als onderwijs en gezondheidszorg kunnen terugwinnen wees Rutte allereerst op initiatieven van collega-staatssecretaris Annet Nijs. Zij vraagt waar het Nederlandse Harvard en Yale staan en is voorstandster van concurrentie tussen de universiteiten. Zij werkt ook aan verbetering van de aansluiting tussen VMBO en MBO. Er gaat volgens Rutte voldoende geld om in het onderwijs, maar het gaat erom hoe de financiën verdeeld worden. Hetzelfde geldt naar zijn mening voor de gezondheidszorg. Met name kost het management teveel geld. Het management is ook verstikkend: Rutte vindt dat er een numerus fixus op managementopleidingen voor de gezondheidszorg moet komen, en de numerus fixus op artsenopleidingen moet worden afgeschaft.
• Een van de vraagstellers uitte zijn twijfels over het liberale gehalte van de nieuwe bijstandsuitkeringsstelsel: was de verhouding tussen rechten en plichten wel goed geregeld en kwamen de rechten - onlosmakelijk verbonden met de liberale invalshoek - niet in het gedrang? Volgens Rutte was er een balans tussen rechten en plichten. Als iemand echter in staat is om zijn eigen geld te verdienen, moet hij ook zijn best doen om uit de bijstand te komen.
• De nieuwe directeur van de Directie Sociale Zaken en Dienst Werkgelegenheid van de gemeente Leiden wees erop dat bij sommige regelingen, zoals opstapbanen en gesubsidieerd werk, de medewerking vereist is van de werkgevers. Zij vroeg zich af of Rutte de boodschap van zijn missie ook onder de werkgevers uitdroeg. Rutte vroeg daarop aandacht voor de circa 50.000 extra leer-werk-plekken die in aantocht zijn en voor de discussies die hij daarover met de werkgevers voert. Rutte wees erop dat de centrale overheid waar nodig kan bijsturen met loonkostensubsidies.
• Een VVD-raadslid uit Zoetermeer bracht naar voren dat alles goed gaat, maar dat de samenwerking met het Centrum voor Werk en Inkomen (het voormalige Arbeidsbureau) nog te wensen overlaat, zoals bijvoorbeeld bij problemen met automatiseringsprojecten. Volgens Rutte zijn de mensen op de werkvloer van het CWI capabel, maar kan hetzelfde niet altijd van het management worden gezegd.
• Een van de vraagstellers stelde dat MKB, universiteiten, CWI en uitkeringsgerechtigden bij elkaar moeten worden gebracht. Volgens Rutte kan dat niet institutioneel, maar uitsluitend via contacten plaatsvinden. De vraagsteller werkt mee aan een project dat gefinancierd wordt uit het Europees Sociaal Fonds: "Vrouwen in de ICT" waarbij de gemeente en de Kamer van Koophandel cofinancier zijn. De Decaan van de Faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen zegt over dit project echter: "Dit is niet wetenschappelijk genoeg, dus we doen er niet aan mee." Rutte was het eens met de vraagsteller dat taal in deze een rol speelt, maar volgens hem daarnaast ook denkbeelden.
• De laatste gelegenheid voor het stellen van een vraag viel toe aan de Leidse VVD-fractievoorzitter Leendert de Lange: "Hoe kunnen we bredere thema's krijgen binnen de VVD?" Rutte zei eerlijk het niet te weten, maar stelde wel dat democratisering in de partij goed was. Hij wees op het werk van het VVD-Hoofdbestuur - en in het bijzonder voorzitter Jan van Zanen - aan een nieuw liberaal beginselprogram. Tevens wees hij op een openbaar debat ter gelegenheid van het afscheid van Frank de Grave als kamerlid waaraan behalve Bolkestein ook hijzelf deelnam.

Al met al was Mark Rutte's spreekbeurt drukbezocht en er werd na afloop door velen nog gezellig nagepraat onder het genot van een drankje.

Peter P. van Gent